Rehabilitacja i weryfikacja narodowościowa ludności polskiej

Zadaniem niniejszej rozprawy jest całościowe przedstawienie procesów rehabilitacji oraz weryfikacji narodowościowej na terenie województwa gdańskiego, w pierwszych latach po zakończeniu drugiej wojny światowej, na tle ówczesnych przemian politycznych i społecznych.



Status: dostępny Cena: 60,00 zł

Należy dodać 1 jako minimalna ilość do zakupu tego produktu. Stan:
Powiadom mnie kiedy będzie dostępny
Ostatnie egzemplarze!

  • Kod:093 978-83-63368-12-8
  • Język: polski
  • Oprawa: twarda
  • Wydawca: Instytut Kaszubski
  • Miejsce i rok wydania: Gdańsk 2011
  • Format: 17x24cm
  • Liczba stron: 534
Więcej informacji

Ze Wstępu:

 Rehabilitacja i weryfikacja narodowościowa ludności polskiej w województwie gdańskim po II wojnie światowej

Województwo gdańskie powstało 30 marca 1945 r., a więc jeszcze w trakcie działań wojennych. Objęło ono obszary, które w okresie międzywojennym wchodziły w skład trzech organizmów administracyjno-państwowych: Wolnego Miasta Gdańska, Drugiej Rzeczypospolitej oraz Rzeszy Niemieckiej. Skład terytorialny województwa w latach 1945–1946 ulegał korektom tak, by ostatecznie objąć swym zasięgiem następujące obszary: miasta wydzielone – Gdańsk, Sopot oraz Gdynię, powiaty – gdański, gdyński, kartuski, morski, starogardzki, kościerski, tczewski oraz elbląski, malborski, sztumski, kwidzyński i lęborski. Terytorium województwa gdańskiego do 29 maja 1946 r. powiększone było o powiaty: sławneński, miastecki, słupski oraz bytowski. Po tym terminie przeszły one pod zarząd wojewody szczecińskiego. Zmiana ta wpłynęła na zakres przedmiotowy stanowiący podstawę analizy badawczej niniejszej pracy. I tak przebieg rehabilitacji i weryfikacji w odniesieniu do wymienionych czterech powiatów przedstawiono w okresie ich przynależności do omawianej jednostki terytorialnej. Województwo gdańskie stanowiło więc obszar mieszany, tzn. składało się z powiatów starych, należących do Drugiej Rzeczypospolitej przed wrześniem 1939 r. (gdyński, kartuski, morski, starogardzki, kościerski, tczewski) oraz powiatów nowych, przyłączonych do Polski w 1945 r. (gdański, elbląski, malborski, sztumski, kwidzyński i lęborski). Proces rehabilitacji dotyczył powiatów starych, natomiast weryfikacji powiatów nowych, a podlegała im miejscowa ludność polskiego pochodzenia. W toku całej narracji zastosowano wobec niej wymiennie następujące określenia: polska ludność rodzima, ludność rodzima, ludność miejscowa, ludność stale osiadła, ludność autochtoniczna, ludność rdzenna i ludność tubylcza.

Jednym ze skutków okupacji była dezintegracja społeczeństwa polskiego, która leżała u podstaw niemieckiej polityki narodowościowej, skoncentrowanej na osłabieniu więzi narodowej i rozbiciu jedności Polaków. Realizacji tego celu dokonano tworząc instytucję Niemieckiej Listy Narodowościowej – NLN (Deutsche Volksliste – DVL, Volksliste). Przeświadczenie o niemieckim rodowodzie zajętych terenów, szczególnie ziem wcielonych do Trzeciej Rzeszy, w tym obszarów powojennego województwa gdańskiego, a także rachuby na ich szybką germanizację przyczyniły się do objęcia akcją niemczenia większości mieszkańców tych ziem, często polskiej narodowości. Wpis na Niemiecką Listę Narodową łączył się z uznaniem niemieckiego pochodzenia i nabyciem niemieckiej przynależności państwowej. Dlatego też szybkie uregulowanie prawnego statusu tych osób stało się jednym z bardziej naglących, a jednocześnie skomplikowanych zadań powojennych władz. Likwidację skutków zgłoszenia – samodzielnego lub pod przymusem – akcesu do Deutsche Volksliste określono mianem rehabilitacji. Budziła ona, zwłaszcza w kontekście przymusu wpisowego oraz obszarów, na których on obowiązywał, silne emocje, często wywołując skrajne oceny. W ostatnim czasie, tj. podczas kampanii prezydenckiej w 2005 r., problem ten zyskał na aktualności w związku z upublicznieniem służby w Wehrmachcie dziadka jednego z kandydatów na najwyższy urząd w państwie, będącej najbardziej dojmującym i bolesnym skutkiem posiadania Volkslisty1. Z kolei w stanie wojennym, w 1982 r., chcąc zdyskredytować ks. Henryka Jankowskiego, również wypominano podpisanie Volkslisty przez jego rodzinę.

Osoby, które dopuściły się odstępstwa od narodowości polskiej zarówno publicystyka konspiracyjna, jak też powojenna oraz różne kręgi społeczne często określały „zdrajcami narodu” oraz Volksdeutschami. Tymczasem w kontekście Volkslisty drugie z wymienionych określeń odnosiło się wyłącznie do posiadaczy II grupy. Wypada zauważyć, że ów mylny, obiegowy zwyczaj przypisywania wszystkim posiadaczom Ausweisów2 miana Volksdeutscha, które w powszechnym odbiorze oznacza kolaboranta i zdrajcę, dotyczy wielu badaczy problematyki3. Brak uporządkowania tego problemu w publikacjach naukowych powoduje powielanie utartych, nieprawdziwych w dużej mierze przekonań wśród opinii publicznej, podtrzymując w ten sposób wysoki stopień kontrowersyjności tematu4.

Drugie z podjętych w rozprawie zagadnień problemowych stanowi weryfikacja narodowościowa. Proces ten z kolei związany był z przejęciem przez Polskę w 1945 r. wschodnich obszarów Niemiec na mocy układów poczdamsko-jałtańskich. Zamieszkująca je ludność posiadała obywatelstwo niemieckie, co wiązało się z koniecznością przeprowadzenia wyraźnego podziału między Polakami a Niemcami, nadaniu tym pierwszym obywatelstwa polskiego i wysiedleniu z granic państwa polskiego tych drugich. Weryfikację reklamowano jako akt prawno-porządkowy, służący ustaleniu przynależności narodowej w drodze procedury administracyjnej. Przeprowadzenie weryfikacji było zadaniem niezwykle trudnym. Część ludności zachowała pełne poczucie przynależności do narodu polskiego, ale wielu spośród niej w wyniku długotrwałej germanizacji zupełnie ją zatraciło. Jeszcze inni, mimo polskiego pochodzenia, nie czuli żadnych związków z polskością. Władze polskie prowadziły gorącą dyskusję na temat kryteriów, jakimi powinny kierować się Komisje Weryfikacyjne, oddzielając Polaków od wysiedlanej ludności niemieckiej. Zwyciężyła zasada tzw. szerokiej weryfikacji, związana z polityczną potrzebą szybkiej polonizacji Ziem Odzyskanych.

Zadaniem niniejszej rozprawy jest całościowe przedstawienie procesów rehabilitacji oraz weryfikacji narodowościowej na terenie województwa gdańskiego, w pierwszych latach po zakończeniu drugiej wojny światowej, na tle ówczesnych przemian politycznych i społecznych.

Hipotezę badawczą niniejszej rozprawy stanowi twierdzenie, że specyfikę i przebieg rehabilitacji oraz weryfikacji w województwie gdańskim determinowały następujące procesy i zjawiska społeczno-polityczne:

•     kształtowana w warunkach pogranicza narodowościowego identyfikacja narodowa oraz etniczna,

•     polityka narodowościowa okupanta niemieckiego w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie,

•     postawa polskiej ludności rodzimej względem instytucji Niemieckiej Listy Narodowej w okresie drugiej wojny światowej,

•     przemiany geopolityczne w Polsce po zakończeniu wojny, w tym monopolizacja władzy przez lewicę komunistyczną,

•     normy prawne w dziedzinie rehabilitacji i weryfikacji oraz ich nowelizacje,

•     skutki przemian ludnościowych w województwie gdańskim po 1945 r.,

•     polityka powojennych władz polskich oraz administracji województwa gdańskiego wobec ludności autochtonicznej.

 

Procesy rehabilitacji i weryfikacji starano się przedstawić w możliwie pełnym zakresie podstaw prawnych, zarówno ogólnopolskich, jak i wypracowanych przez władze województwa gdańskiego. Przyjęte rozwiązania ustawodawcze określały bowiem procedurę oraz przebieg obu akcji. Ulegały one częstym modyfikacjom, z uwagi na nieuwzględnienie różnorodnych okoliczności towarzyszących wpisowi na Volkslistę w przypadku rehabilitacji, jak też niedostateczne rozeznanie problematyki ludności rodzimej zamieszkałej na Ziemiach Odzyskanych w odniesieniu do weryfikacji w okresie tuż powojennym. Brak dostatecznego rozpoznania tych zagadnień, wykwalifikowanej kadry urzędniczej, a w przypadku ziem północnych i zachodnich tworzenie polskiej administracji od podstaw, wreszcie ruchy migracyjne i procesy osiedleńcze, wszystko to utrudniało i opóźniało sprawne działania w dziedzinie rehabilitacji i weryfikacji. Na dodatek różnorodna interpretacja przepisów centralnych przez urzędników lokalnych oraz częste kierowanie się własnym zyskiem przy wykorzystaniu nieuregulowanej sytuacji osób pozbawionych praw obywatelskich i majątkowych, przyczyniło się do wielu dramatów, w tym przetrzymywaniu w obozach pracy oraz nagminnym odbieraniu nieruchomości rehabilitantom i tym, którzy się weryfikowali. Znaczącą rolę spełnili tu funkcjonariusze bezpieczeństwa publicznego, zwykle prezentujący odmienne od oficjalnego stanowisko wobec ludności rodzimej. Szykanowanie tych osób na różny sposób zaważyło na charakterze i implikacjach obu procesów. Stąd zagadnienie dyskryminacji rdzennych mieszkańców województwa gdańskiego obecne jest w toku całej narracji niniejszej rozprawy.

Podjętą problematykę starałam się ukazać w kontekście przemian politycznych związanych z przejmowaniem i monopolizacją władzy w Polsce przez rewolucyjną lewicę. Można wskazać tu dwa wątki mocno determinujące przebieg rehabilitacji i weryfikacji.

Po pierwsze, oba procesy stanowiły istotną część zagadnienia niemieckiego szeroko podejmowanego po wojnie w propagandzie polskich komunistów. Szczególnie rehabilitację przedstawiano często jako proces zmagań sił demokratycznych ze stale drzemiącym „widmem faszystowskim”. Po drugie natomiast, przyznanie praw obywatelskich grupie ludności zobligowanej do przejścia tych procederów czyniło zeń potencjalnych wyborców w bataliach politycznych, mających zapewnić ośrodkowi prosowieckiemu przejęcie pełni władzy w Polsce. Ponadto jego przedstawiciele żywili nadzieję, iż sam fakt ustanowienia warunków legislacyjnych w tym zakresie stworzy podstawy do poszerzenia swoich wpływów społecznych. Taki sposób prezentacji, w której przyjęto, że pomimo ogromnych trudności młode państwo polskie spełniło swoją powinność wobec wpisanych na Volkslistę poprzez samo przyjęcie uregulowań prawnych stworzył pod koniec lat 60. XX w. Julian Rados – urzędnik organów bezpieczeństwa publicznego5. Pominięcie kwestii gorzkiego doświadczenia tysięcy Polaków, których status i dalsze losy były często uzależnione od nastroju i interesu urzędnika państwowego, wypada zaliczyć do formuły uprawiania historii, którą Michel Foucault ujmował jako historię będącą odbiciem dyskursu władzy6.

Rehabilitacja i weryfikacja przebiegały w szczególnym momencie zmian nie tylko politycznych, lecz również społecznych. Podobnie jak na obszarze pozostałych Ziem Odzyskanych, również na ich części przynależnej do województwa gdańskiego w 1945 r. rozpoczął się proces tworzenia nowego, postmigracyjnego społeczeństwa. Charakterystycznymi elementami pierwszego etapu tego zjawiska było zetknięcie się różnych grup ludności – przesiedleńców pochodzących z Polski centralnej i południowo-wschodniej, repatriantów ze wschodnich ziem przedwojennej Rzeczypospolitej oraz polskiej ludności rodzimej. Były to grupy różnorodne nie tylko pod względem pochodzenia terytorialnego, ale i wynikających stąd cech kulturowych, politycznych i ekonomicznych. Fakt ten spowodował pojawianie się nowych różnic, a nierzadko nawet antypatycznych postaw. Podłoże wzajemnych antagonizmów wynikało głównie ze względów ekonomicznych. Skutkiem pozytywnie odbytych rehabilitacji i weryfikacji było m. in. przywrócenie praw do majątków i gospodarstw. Często, do tego momentu, władze osadzały na nich przybyszy z zewnątrz, którzy dążyli do utrzymania niepewnego statusu ludności miejscowej w celu czerpania korzyści materialnych.

O wyborze tematu zadecydował brak gruntownych opracowań dotyczących tej problematyki w odniesieniu do województwa gdańskiego. Rozważania na temat rehabilitacji podjął wspomniany J. Rados w pracy Rehabilitacja na Pomorzu Gdańskim. Jednak autor zawęził je do prezentacji ustawodawstwa oraz określonej prawem procedury rehabilitacyjnej, zubożając w ten sposób problematykę. Jak również weryfikacja nie doczekała się wyczerpującej analizy w odniesieniu do omawianego obszaru, chociaż zagadnienie to podejmowano kilkakrotnie w różnych ujęciach.
Przykładowo w pracy dotyczącej weryfikacji na Warmii, Maurach i Powiślu L. Belzyt przedstawił omawianą tematykę na części terenów województwa gdańskiego, tj. powiatów: elbląskiego, malborskiego, sztumskiego, kwidzyńskiego, jednakże ze zrozumiałych względów główny akcent kładąc na problem mazurski7. Weryfikacja omawiana była również jako jeden z elementów procesów ludnościowych, w tym narodowościowych, wszczętych na omawianym terenie po zakończeniu II wojny światowej. Należy wymienić tu prace takich autorów, jak: B. Maroszek8, L. Zieliński9, R. Wapiński10 i M. Hejger11.

Kwestię rehabilitacji w ujęciu lokalnym podejmowali w swych pracach m. in.: w odniesieniu do Górnego Śląska Z. Boda-Krężel12, Bydgoszczy M. Romaniuk13 oraz Wielkopolski – K. Stryjkowski14. Aspekty prawne zagadnienia przestępstw okupacyjnych, w tym odstępstwa od narodowości polskiej, omówił szeroko A. Pasek15. Jedynym opracowaniem w całości poświęconym rozwiązaniu problemu Volkslisty w Polsce jest książka L. Olejnika16. Wśród autorów prac o weryfikacji narodowościowej i polskiej ludności rodzimej Ziem Odzyskanych, oprócz wymienionego już L. Belzyta, znaleźli się m.in.: J. Misztal17, Z. Romanow18, G. Strauchold19.

Zarówno rehabilitacja, jak i weryfikacja poruszana była w opracowaniach o szerszej tematyce głównie związanej z problematyką Ziem Odzyskanych czy ludności niemieckiej20. Ponadto oba procesy analizowano w kontekście badań nad regionalnymi grupami etnicznymi, a w przypadku województwa gdańskiego w odniesieniu do ludności kaszubskiej21. Wreszcie kwestie te podejmowano w pracach dotyczących działalności Polskiego Związku Zachodniego – organizacji żywo zainteresowanej położeniem polskiej ludności rodzimej po zakończeniu II wojny światowej22.

Zaprezentowana literatura zdecydowanie nie wyczerpuje listy opracowań niezbędnych do przygotowania niniejszej rozprawy. Ograniczono się do prac autorów, którzy problematykę rehabilitacji lub weryfikacji narodowościowej obrali jako bezpośredni przedmiot swych badań lub też, podejmując ją na marginesie innej tematyki, przyczynili się niejako do obecności omawianego zagadnienia na niwie nauki. Wykaz bibliografii na końcu pracy wskazuje na złożoność i wieloaspektowość podjętej problematyki. Starałam się zaprezentować ją możliwie szeroko tak, aby uchwycić wszystkie istotne elementy, które złożyły się na przebieg oraz wielopłaszczyznowe skutki akcji rehabilitacji i weryfikacji w województwie gdańskim.

Zaakcentowany wyżej brak w literaturze opracowań tych zagadnień – w odniesieniu do omawianego obszaru – przesądził o tym, iż zasadniczą część pracy (przebieg obu procesów na tym obszarze) przygotowałam w przeważającej mierze na podstawie materiału archiwalnego.

Podstawowy materiał źródłowy, w oparciu o który przedstawiono przebieg i specyfikę akcji rehabilitacji i weryfikacji, przechowywany jest w Archiwum Państwowym w Gdańsku. Złożyły się na niego: dokumentacja urzędów administracji pierwszej instancji (m.in. Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku, Zarządu Miejskiego w Gdańsku, Wojewódzkiej Komisji Weryfikacyjnej) oraz Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Partii Robotniczej.

Bardzo cenne źródła znajdują się też w Archiwum Akt Nowych w Warszawie. W celu prześledzenia procesów decyzyjnych, podejmowanych w kwestii rehabilitacji i weryfikacji oraz wobec ludności rodzimej przeprowadzono tam kwerendę akt centralnych urzędów administracji państwowej, w tym Ministerstwa Administracji Publicznej oraz Ministerstwa Ziem Odzyskanych. Ponadto raporty Delegatury Rządu Rzeczypospolitej na Kraj dały lepszy ogląd na problem niemieckiej polityki narodowościowej w okresie wojny. Między innymi w tym celu wykorzystano również Kolekcję Archiwum Urzędu Ochrony Państwa w Bydgoszczy, przechowywaną w Archiwum Muzeum Stutthof oraz zbiory Fundacji Archiwum i Muzeum Pomorskiego Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek.

Z kolei prześledzenie dokumentacji zgromadzonej w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy dało możliwość porównania polityki sąsiedniego województwa pomorskiego w dziedzinie postępowania rehabilitacyjnego. Ważne źródło wiedzy na temat stosunku władz bezpieczeństwa do ludności rodzimej stanowią materiały Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku, spośród których wykorzystano sprawozdania Urzędu Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej na szczeblu wojewódzkim, miejskim oraz powiatowym. Interesującym źródłem są także sądowe materiały z procesów rehabilitacyjnych, również przechowywane w Archiwum IPN w Gdańsku. Zawierają one szczegółowy opis losów osób, które przyjęły „grupę”, a następnie rehabilitowanych oraz świadków występujących w procesach sądowych. Można stwierdzić, że materiały te spinają klamrą okres wojenny i powojenny, obrazując fakt zdeterminowania problematyki rehabilitacji przez obydwa totalitaryzmy ubiegłego wieku.

Ponadto wykorzystałam także zbiory specjalne Biblioteki Polskiej Akademii Nauk, Archiwum Instytutu Zachodniego w Poznaniu oraz Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Uzupełnieniem tych kwerend są dokumenty publikowane dotyczące przede wszystkim szeroko pojętego zagadnienia niemieckiego. Trzeba zaznaczyć, że wydawnictwa te (choć również i te analizujące problematykę) nie są wolne od błędnych wniosków i nieścisłości. Bardzo często mylnie stosuje się pojęcia rehabilitacji i weryfikacji, przykładowo określając jeden z tych procesów wymiennie obiema nazwami23. Dotyczy to również materiałów archiwalnych, w których powojenni urzędnicy błędnie nazywali oba procedery – rehabilitację weryfikacją i na odwrót. Zdarzało się, że dopiero analiza porównawcza zawartych w nich danych liczbowych pozwalała wyciągnąć wnioski co do istoty samej akcji.

W rozprawie wykorzystano powojenne wydawnictwa prasowe, które pomogły w ujęciu prawnego wymiaru rehabilitacji i weryfikacji, jak też w próbie ukazania stosunku społeczeństwa do polskiej ludności rodzimej i kwestii jej statusu. Ten ostatni wątek oraz atmosfera wojennych i powojennych realiów obecna jest w cytowanych fragmentach literatury wspomnieniowej oraz zebranych relacjach. Jakkolwiek te ostatnie wymagały szczególnej krytyki i weryfikacji z innymi źródłami.

Zgromadzony materiał badawczy starano się poddać wnikliwej analizie i krytycznej ocenie. Zwłaszcza materiał źródłowy z okresu po 1945 r., z powodu mnogości występujących wówczas zjawisk społeczno-politycznych, wyżej już zasygnalizowanych, zawiera szereg nieścisłości, a także luk. Dotyczy to głównie zestawień statystycznych na temat procesów ludnościowych, w tym i rehabilitacyjno-weryfikacyjnych. Często informacje nadchodzące z terenu do władz wojewódzkich nie pokrywały się ze sprawozdaniami przesyłanymi do władz centralnych. Dlatego też przedstawione w pracy dane liczbowe mają charakter szacunkowy, co, jak już wskazałam, związane jest ze specyfiką omawianego okresu. Inny mankament źródłowy stanowi częsty brak imion osób, które postanowiłam przywołać w toku narracji. Część z nich ustalono na podstawie innej dokumentacji, jednak w odniesieniu do ludzi mniej znanych, np. terenowych działaczy partyjnych, nie udało się uściślić danych.

Ramy chronologiczne rozprawy obejmują lata 1945–1950. Cezura początkowa wydaje się oczywista, natomiast końcowa związana jest z przyjętymi przez Prezydium Rady Ministrów w grudniu 1950 r. ostatecznymi rozstrzygnięciami odnośnie do losów osób wpisanych na Volkslistę na terenie Polski. Zmieniały one dotychczasowy tryb postępowania w zakresie pozbawiania obywatelstwa i wysiedlania osób wpisanych na Volkslistę. Ustawa z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim zniosła zależność między narodowością a obywatelstwem. Od tego momentu problem osób wpisanych na NLN nie absorbował już administracji lokalnej. W wymiarze formalno-prawnym jej status był uregulowany. Jednakże ta grupa ludności w dalszym ciągu pozostawała w polu zainteresowania aparatu bezpieczeństwa. Jeszcze długo podtrzymywano wobec niej charakterystyczną dla tego okresu atmosferę podejrzliwości. Jednocześnie w tym czasie w Urzędzie Wojewódzkim w Gdańsku odbywały się ostatnie na większą skalę akty nadania obywatelstwa osobom pozbawionym go z powodu posiadania „grupy”, jak też obywatelom niemieckim polskiego pochodzenia z terenu Ziem Odzyskanych lub byłego Wolnego Miasta Gdańska.

Wyniki badań przedstawiłam w pięciu rozdziałach w układzie problemowo-chronologicznym. W pierwszym poruszyłam problem tożsamości narodowej polskich mieszkańców Pomorza Gdańskiego w okresie od połowy XIX w. do czasu odzyskania przez Polskę niepodległości. Zawarłam w nim rozważania teoretyczne oraz uwarunkowania historyczne i narodowościowe recepcji Volkslisty w czasie okupacji, a także stosunku Polaków z omawianego obszaru do powojennych procesów rehabilitacji i weryfikacji. W drugim rozdziale omówiłam politykę narodowościową Trzeciej Rzeszy w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreusen) w czasie wojny, w tym podstawy prawne instytucji NLN oraz specyfikę przebiegu akcji wpisowej, która na tym terenie trwała do jesieni 1944 r. Ponadto zaprezentowałam też problem z punktu widzenia Delegatury Rządu RP na Kraj. Trzeci rozdział poświęciłam ogólnopolskim rozwiązaniom prawnym dotyczącym rehabilitacji i weryfikacji oraz ich modyfikacjom. Ukazałam również polityczny i społeczny wymiar problematyki jako determinujący charakter i rezultaty obu akcji. W czwartym rozdziale przedstawiłam przyjęte przez władze gdańskie pierwsze przepisy dotyczące omawianych procesów oraz ich przebieg i specyfikę na terenie całego województwa. Wreszcie piąty rozdział, będący kontynuacją poprzedniego, poświęciłam prezentacji drugiego etapu rehabilitacji i weryfikacji, osadzając jego początek w okresie przygotowań do batalii politycznych, mających zapewnić polskim komunistom przejęcie pełni władzy w Polsce, tj. referendum ludowego z czerwca 1946 r. i wyborów do sejmu ustawodawczego ze stycznia 1947 r.

Niniejsza rozprawa jest próbą kompleksowego przedstawienia procesów rehabilitacji i weryfikacji w województwie gdańskim. Nie zamyka ona badań nad problematyką poruszoną w pracy i nie wyczerpuje listy pytań o specyfikę przebiegu obu akcji oraz ich wielorakie skutki. Prowokuje niewątpliwie kolejne, pozostawiając tym samym miejsce na dalszą eksplorację poruszonych zagadnień.

Rozdział I

Tożsamość narodowa polskiej ludności rodzimej na Pomorzu
Gdańskim w okresie międzywojennym

1.1.   Tożsamość narodowa. Zagadnienia teoretyczne

1.2.   Rozwój polskiej tożsamości narodowej od połowy XIX wieku do momentu odzyskania przez Polskę niepodległości

1.3.   Tożsamość narodowa polskiej ludności rodzimej w Drugiej Rzeczypospolitej

1.4.   Ludność rodzima w granicach państwa niemieckiego

1.5.   Polskie życie narodowe w Wolnym Mieście Gdańsku

 

Rozdział II

Polityka narodowościowa w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreusen) w latach 1939–1944

2.1.   Cele i założenia polityki Trzeciej Rzeszy wobec ludności Pomorza

2.2.   Kształtowanie się koncepcji obywatelstwa oraz przynależności narodowej
          w Trzeciej Rzeszy

2.3.   Niemiecka Lista Narodowościowa na Pomorzu i jej konsekwencje

2.4.   Problem Niemieckiej Listy Narodowościowej na Pomorzu w raportach Delegatury Rządu Rzeczypospolitej na Kraj

 

Rozdział III

Polityczny, prawny i społeczny wymiar akcji rehabilitacji
i weryfikacji narodowościowej

3.1.   Polska ludność rodzima w pierwszym okresie rządów komunistycznych

3.2.   Początki województwa gdańskiego

3.3.   Ogólnopolskie rozwiązania prawne dotyczące rehabilitacji

3.4.   Ogólnopolskie rozwiązania prawne dotyczące weryfikacji narodowościowej

3.5.   Społeczne uwarunkowania rehabilitacji i weryfikacji

 

Rozdział IV

Pierwszy etap rehabilitacji i weryfikacji narodowościowej
w województwie gdańskim

4.1.   Położenie polskiej ludności rodzimej

4.2.   Organa prowadzące rehabilitację i weryfikację narodowościową

4.3.   Postępowanie rehabilitacyjne w okresie pierwszych rozporządzeń wojewody gdańskiego

4.4.   Rehabilitacja sądowa

4.5.   Uregulowania prawne – teoria a praktyka

4.6.   Początki weryfikacji narodowościowej

4.7.   Utworzenie Wojewódzkiej Komisji Weryfikacyjnej. Inspekcje terenowe

Rozdział V

Akcja rehabilitacji i weryfikacji w okresie obowiązywania nowych rozwiązań prawnych

5.1.   Postępowania karne wobec wpisanych na Niemiecką Listę Narodowościową

5.2.   Działalność Komisji Międzyministerialnej. Likwidacja problemu Volkslisty

5.3.   Intensyfikacja weryfikacji narodowościowej

5.4.   Komitet Opieki nad Zweryfikowanymi

5.5.   Próby zakończenia weryfikacji. Ludność rodzima w końcowym okresie akcji

5.6.   Repatriacja polskiej ludności. Problem wyjazdów do Niemiec

 

Zakończenie

Wykaz skrótów

Bibliografia

Spis tabel

Wykaz dokumentów i zdjęć

Indeks nazwisk



Inne w tej samej kategorii